Παιδικά και εφηβικά βιβλία για την κακοποίηση

       Ας το παραδεχτούμε. Δεν υπάρχει σοβαρή σεξουαλική διαπαιδαγώγηση στη χώρα μας. Οι γονείς στην καλύτερη περίπτωση δεν γνωρίζουν πώς να διαχειριστούν το ζήτημα, στη χειρότερη αρνούνται να το θίξουν. Στο σχολείο δεν υπάρχει ξεχωριστό μάθημα σεξουαλικής αγωγής. Τα διδακτικά εγχειρίδια που εκπονήθηκαν τη δεκαετία του 2000 για αυτόν τον σκοπό (δείτε εδώ) δεν παραδόθηκαν ποτέ στους μαθητές και τις μαθήτριες της πρωτοβάθμιας και της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Η υποστελέχωση των σχολικών μονάδων με εξειδικευμένο προσωπικό (ψυχολόγους, κοινωνικούς λειτουργούς κλπ), η ελλιπής κατάρτιση των διδασκόντων ως προς τη διαχείριση ενός τόσο σημαντικού ζητήματος και ο γενικότερος συντηρητισμός του εκπαιδευτικού συστήματος και της κοινωνίας ευρύτερα δεν συμβάλλουν, ως θα όφειλαν, στη διαμόρφωση της σεξουαλικής ταυτότητας ενός ανθρώπου, με ό,τι αυτό μπορεί να συνεπάγεται για την πορείας της ζωής του. Τελικά, τα παιδιά καταλήγουν να αντλούν τις πληροφορίες τους από πηγές αμφιβόλου αξιοπιστίας και σοβαρότητας, πηγές οι οποίες πολλές φορές διαιωνίζουν στερεοτυπικές απεικονίσεις του φύλου και της σεξουαλικότητας ή - ακόμα χειρότερα - προωθούν την κουλτούρα του βιασμού και άλλες κακοποιητικές συμπεριφορές. 

       Μία πρόχειρη λύση μπορεί να αναζητηθεί, για ακόμα μια φορά, στα βιβλία. Τόσο μέσα από διδακτικά εγχειρίδια όσο και μέσα από την παιδική και εφηβική λογοτεχνία, οι συγγραφείς προσπαθούν να θίξουν, με την πρέπουσα ευαισθησία, ζητήματα γύρω από το σώμα, την αναπαραγωγή, την κακοποίηση και την παρενόχληση. Η Ελένη Κορόβηλα συγκέντρωσε στον ιστότοπο bookpress.gr μερικά ενδιαφέροντα βιβλία για παιδιά και εφήβους. Τα περισσότερα αυτά μπορείτε να τα αναζητήσετε και στα βιβλιοπωλεία. Σε πρώτη φάση ρίξτε μια ματιά εδώ. Αξίζει τον κόπο! 

Τα καλύτερα βιβλία για την ειρήνη και τον πόλεμο

Η 21η Σεπτεμβρίου είναι η Παγκόσμια Ημέρα Ειρήνης. Με αφορμή τη σημερινή μέρα, σας προτείνουμε τριάντα οχτώ λογοτεχνικά βιβλία για την ειρήνη και τον πόλεμο, όπως τα συγκέντρωσε ο ιστότοπος Elniplex για όλους εμάς. 

Καλή ανάγνωση!! 

Η λογοτεχνία στο διαδίκτυο: ανάγνωση και εκπαίδευση, από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Ένας ενδιαφέρων ιστότοπος για όσους και όσες αγαπούν το διάβασμα και αναζητούν διαδικτυακές πηγές για την έρευνα, την εκπαίδευση αλλά και την ψυχαγωγία τους. 

Αντιγράφουμε από την ενότητα: Ταυτότητα του ιστοχώρου:

«Στον συγκεκριμένο ιστοχώρο δημοσιεύονται τα αποτελέσματα της μεταδιδακτορικής έρευνας με θέμα «Η λογοτεχνία στο διαδίκτυο: καταγραφή και αξιοποίησή της στην εκπαίδευση», η οποία εκπονήθηκε στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης Α.Π.Θ. και χρηματοδοτήθηκε από την Επιτροπή Ερευνών του Α.Π.Θ. στο πλαίσιο του έργου «Υποτροφίες Αριστείας 2015». Συγκεκριμένα, φιλοξενείται μια βάση δεδομένων στην οποία εγγράφονται ελληνικοί υπερσύνδεσμοι που σχετίζονται με τη λογοτεχνία, την ανάγνωση και τη λογοτεχνική εκπαίδευση. Ο ιστοχώρος απευθύνεται σε ερευνητές και αναγνώστες που ενδιαφέρονται για την ελληνική λογοτεχνική παραγωγή αλλά και σε εκπαιδευτικούς της πρωτοβάθμιας και της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, οι οποίοι μπορούν να αξιοποιήσουν εκπαιδευτικά το σχετικό υλικό. Η βάση δεδομένων θα ανανεώνεται με προσθήκη νέων υπερσυνδέσμων σε τακτά χρονικά διαστήματα.»

Μπορείτε να ξεκινήσετε τις αναγνώσεις σας εδώ. 

Καλό διάβασμα! 

Βιβλία και παιχνίδια για τα επιτεύγματα των γυναικών

Πώς θα σας φαινόταν αν, αντί για παραμύθια με αβοήθητες πριγκίπισσες που περιμένουν εναγωνίως να σωθούν από το βασιλόπουλο, διαβάζατε στις κόρες σας βιβλία για γυναίκες που άλλαξαν τον κόσμο; Και τι θα λέγατε αν, εκτός από κούκλες και κουζινικά, αγοράζατε στα κορίτσια σας και επιμορφωτικά παιχνίδια για τα επιτεύγματα διάσημων γυναικών; 

Οι Elena Favilli και Francesca Cavallo έγραψαν τις Ιστορίες της Καληνύχτας για Επαναστάτριες (εκδ. Ψοχογιός). Στο βιβλίο τους παρουσιάζεται η βιογραφία εκατό διάσημων γυναικών που άφησαν το στίγμα τους στον κόσμο μέσω της διαδρομής τους στην επιστήμη, τα γράμματα, τις τέχνες, τον αθλητισμό και την πολιτική. Στο ίδιο μήκος κύματος κινείται και το βιβλίο της Κατερίνας Σχοινά Ιστορίες για ατρόμητα κορίτσια (εκδ. Παπαδόπουλος). Η συγγραφέας ασχολείται με τη ζωή και τα επιτεύγματα σαράντα Ελληνίδων που κατόρθωσαν να αλλάξουν τον κόσμο με τα επιτεύγματά τους. 

Έναν πρωτότυπο τρόπο βρήκε η Πολωνή σχεδιάστρια Zuzia Kozerska για να δώσει στα παιδιά την ευκαιρία να γνωρίσουν διάσημες γυναίκες και τη δράση τους. Σχεδίασε εκ νέου το πασίγνωστο επιτραπέζιο παιχνίδι "Μάντεψε ποιος;" τιτλοφορώντας το "Μάντεψε ποια;" ("Who's she?"). Οι παίκτες πρέπει να βρουν το πρόσωπο που τους ζητείται, όχι με βάση τα εξωτερικά του χαρακτηριστικά, αλλά θέτοντας ερωτήσεις που σχετίζονται με τη ζωή και το έργο εικοσιοκτώ διάσημων γυναικών του 20ου και του 21ου αιώνα. 

Μέσα από την ανάγνωση και το παιχνίδι τα παιδιά εξοικειώνονται και με άλλους γυναικείους ρόλους, κατανοούν ότι η θέση της γυναίκας δεν είναι μόνο μέσα στο σπίτι (αποκλειστικά μητέρα και νοικοκυρά) και παίρνουν ώθηση, ώστε να πραγματοποιήσουν τα όνειρά τους χωρίς να επηρεάζονται από στερεοτυπικές αντιλήψεις για το γυναικείο φύλο. Για τον λόγο αυτό, τόσο τα βιβλία όσο και το παιχνίδι που προαναφέρθηκαν δεν απευθύνονται μόνο στα κορίτσια, αλλά και στα αγόρια, για μια σφαιρικότερη αντίληψη της πραγματικότητας χωρίς προκαταλήψεις. 

Περισσότερα βιβλία για τις γυναίκες που άλλαξαν τον κόσμο μπορείτε να βρείτε ενδεικτικά εδώ: 7 βιβλία που κάθε κορίτσι πρέπει να έχει στο κομοδίνο του!

Περισσότερες πληροφορίες για το επιτραπέζιο "Who's she?" μπορείτε να βρείτε στον ιστότοπο "socialpolicy.gr" (ολόκληρο το άρθρο με φωτογραφίες στον σύνδεσμο: "Who's she?" Το επιτραπέζιο παιχνίδι για τα επιτεύγματα διάσημων γυναικών)

Ο θησαυρός της... Ζωρζ Σαρή

      

      Η Ζωρζ Σαρή (πραγματικό όνομα Γεωργία Σαρηβαξεβάνη) γεννήθηκε στην Αθήνα στις 23 Μαΐου 1925. Ο πατέρας της, Σωκράτης, ήταν από το Αϊβαλί, καθηγητής γαλλικών, και η μητέρα της, Έμμα, ήταν Γαλλίδα από τη Σενεγάλη. Η Ζωρζ Σαρή έζησε στην Αθήνα, όπου τελείωσε το δημοτικό και το γυμνάσιο. Εκεί γνώρισε την Άλκη Ζέη, με την οποία παρέμειναν φίλες για όλη τους τη ζωή. Από μικρή η Ζωρζ ασχολήθηκε με το θέατρο. Εἰχε δάσκαλο τον Βασίλη Ρώτα και, κατά τη διάρκεια της Κατοχής, παρακολούθησε μαθήματα υποκριτικής με τον Δημήτρη Ροντήρη. 

       Στην Κατοχή η Ζωρζ συμμετείχε ενεργά στην Αντίσταση και στην ΕΠΟΝ. Το Δεκέμβρη του 1944 τραυματίστηκε στο χέρι και το πόδι και νοσηλεύτηκε στο νοσοκομείο "Αγία Όλγα". Τρία χρόνια αργότερα, έφυγε εξόριστη στο Παρίσι, όπου εργάστηκε σε διάφορες δουλειές και φοίτησε στη δραματική σχολή του Σαρλ Ντιλέν. Στο Παρίσι γνώρισε τον Αιγυπτιώτη Μαρσέλ Καρακώστα, με τον οποίο παντρεύτηκε και απέκτησε δυο παιδιά, τον Αλέξη και τη Μελίνα. 

       Το 1962 επέστρεψε στην Αθήνα και ασχολήθηκε με το θέατρο και τον κινηματογράφο, μέχρι το 1967, οπότε αποφάσισε, μαζί με άλλους ηθοποιούς, να κάνει παθητική αντίσταση στη δικτατορία και να μην ξαναπαίξει στο θέατρο. Τότε, στράφηκε στη συγγραφή μυθιστορημάτων. Το πρώτο της βιβλίο ήταν "Ο θησαυρός της Βαγίας" (1969).  Ακολούθησαν άλλα είκοσι περίπου μυθιστορήματα, παιδικά βιβλία, μία νουβέλα και θεατρικά έργα, ενώ μετέφρασε και αρκετά έργα, κυρίως Γάλλων συγγραφέων. 

       Τα βιβλία της Ζωρζ Σαρή στηρίζονται, κατά ένα πολύ μεγάλο μέρος, στα προσωπικά της βιώματα. Αρκετά από τα έργα της διαδραματίζονται σε σημαντικές περιόδους της ελληνικής ιστορίας (Κατοχή, Δεκεμβριανά, δικτατορία), φέρνοντας ίσως για πρώτη φορά τα παιδιά και τους εφήβους σε επαφή με ιστορικά και πολιτικά γεγονότα για τα οποία δεν είχε μιλήσει κανείς πιιο πριν. Παράλληλα, τα έργα της ασχολούνται με κοινωνικά θέματα και συχνά μιλούν για τις οικογενειακές σχέσεις, τη φιλία και τον έρωτα.  

       Πολλές γενιές παιδιών και εφήβων μεγάλωσαν με τα βιβλία της Ζωρζ Σαρή. Οι μικροί αναγνώστες (μεταξύ των οποίων και η γράφουσα) ταυτίστηκαν με τις ιστορίες της Ζωής, της Άννας και των υπόλοιπων ηρώων και ηρωίδων της συγγραφέως και παρακολούθησαν τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα του εικοστού αιώνα μέσα από τη βιωματική και ανεπιτήδευτη γραφή της. Ταυτόχρονα, προβληματίστηκαν για διάφορα κοινωνικά ζητήματα, όπως η παιδική εργασία, η μετανάστευση, η φτώχεια, ο πόλεμος κλπ, ενώ αναζήτησαν απαντήσεις στους εφηβικούς προβληματισμούς τους. Έτσι, η Ζωρζ Σαρή παρέμεινε, μαζί με την αγαπημένη φίλη της, την Άλκη Ζέη, μια από τις αγαπημένες συγγραφείς παιδικών και νεανικών βιβλίων. 

       Περισσότερα για τη Ζωρζ Σαρή μπορείτε να διαβάσετε στο συλλογικό έργο "Όταν η Ζωρζ Σαρή", αλλά και σε διάφορα διαδικτυακά αφιερώματα (ενδεικτικά παραθέτουμε: "Ζωρζ Σαρή: σθένος και συναίσθημα", "Ζωρζ Σαρή: Η κορυφαία συγγραφέας της παιδικής και νεανικής λογοτεχνίας" και "Η Ζωρζ Σαρή της Βαγίας"). 

     

"Άνοιξέ με, διάβασέ με, δίχως κόλλα κόλλησέ με": Το πρώτο μου βιβλίο της Ζωρζ με μια ωραία προτροπή για όλα τα παιδιά

       Υ.Γ.: Το πρώτο βιβλίο της Ζωρζ Σαρή που διάβασα ήταν από την παιδική σειρά "Η κυρία Κλοκλό". Πρόκειται για αυτοτελείς ιστορίες μιας αξιαγάπητης γάτας, η οποία μπλέκει σε μικρές καθημερινές περιπέτειες, συνήθως λόγω του αυθορμητισμού και της επιπολαιότητάς της. Το ωραίο με αυτές τις ιστορίες είναι ότι είχαν... αυτοκόλλητα!! 

Παιδιά ελάτε να παίξουμε μαζί! Οι λέξεις είναι ζωγραφιές και ζωγραφιές οι λέξεις. Στο τέλος του βιβλίου, ανάκατες οι λέξεις - είναι αυτοκόλλητες. Βρες τις λέξεις που ταιριάζουν με τις ζωγραφιές, που βρίσκονται μέσα στην ιστορία της κυρίας Κλοκλό, με τα καμώματά της. Πάνω στα χείλη βάλε στόμα, πάνω στο τόπι βάλε μπάλα. Έτσι, θα φτιάξεις μόνος σου το δικό σου βιβλίο. Α, ξέχασα! Στην αρχή του βιβλίου, σ’ ένα αυτοκόλλητο φύλλο, μια πολύχρωμη εικόνα. Διάλεξε προσεκτικά τα διάφορα κομμάτια και κόλλησέ τα εκεί που ταιριάζουν, στην όμοια μαυρόασπρη εικόνα, στο τέλος του βιβλίου. Καλό διάβασμα και καλή διασκέδαση!
(ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΣΤΟ ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ)

Περιττό να πω ότι είχα αποκτήσει όλα τα βιβλία της σειράς. Με διασκέδαζαν οι ιστορίες της αστείας γατούλας και χαιρόμουν τόσο πολύ που το βιβλίο μου είχε και αυτοκόλλητα. Ήταν ένας ωραίος τρόπος να καλλιεργήσεις σε ένα παιδί τη φιλαναγνωσία. 

       Λίγα χρόνια αργότερα, σε ένα παιδικό πάρτυ στο δημοτικό, μια συμμαθήτριά μου μού έφερε ως δώρο "Το ψέμα". (Τότε συνηθίζαμε να κάνουμε δώρα, μεταξύ άλλων, και λογοτεχνικά βιβλία στους φίλους μας, τώρα δεν ξέρω αν ακόμα υπάρχει αυτή η συνήθεια.) Ούτε θυμάμαι πόσες φορές το έχω διαβάσει. Ύστερα απέκτησα και τα περισσότερα από τα υπόλοιπα μυθιστορήματα της Ζωρζ· τα αγόραζα μόνη μου ή τα ζητούσα ως δώρο από τους γονείς μου. Τα διάβασα όλα αμέτρητες φορές, τα ήξερα σχεδόν απ' έξω, με είχε γοητεύσει η ιστορία της, ήθελα να μάθω κι άλλα για τη ζωή της. Κρυφά ευχόμουν να της μοιάσω, να γίνω κι εγώ συγγραφέας όταν μεγαλώσω (δεν έγινα). Δυο φορές είχε έρθει και στην πόλη μας να μιλήσει σε ένα βιβλιοπωλείο: την πρώτη φορά με την Αργυρώ Κοκορέλη (είχαν γράψει μαζί το "Μια αγάπη για δύο") και μία φορά με την Άλκη Ζέη και τη Μαρούλα Κλιάφα (έχω και τα αυτόγραφά τους, παρακαλώ!) Θυμάμαι που σήκωσα τρεμάμενη το χέρι μου για να της απευθύνω μια ερώτηση: αν τα έργα της βασίζονται σε πραγματικά γεγονότα. Μου απάντησε κι εγώ είχα χαρεί τόσο πολύ γι' αυτή τη σύντομη επικοινωνία μας. 

       Τα χρόνια πέρασαν. Διάβασα πολλά, πάρα πολλά βιβλία στη ζωή μου και νιώθω πως ποτέ δεν είναι αρκετά· πάντα έχω την αίσθηση πως τα βιβλία που με περιμένουν είναι αμέτρητα και δεν βρίσκω πλέον το χρόνο που είχα κάποτε γι'αυτό. Ξέρω όμως πως η Ζωρζ είναι ένας από τους λόγους που αγάπησα τη λογοτεχνία και γι' αυτό η σημερινή μου ανάρτηση ξέφυγε κάπως από την αντικειμενική, ουδέτερη παρουσίαση και απέκτησε έναν πιο βιωματικό χαρακτήρα. (Άλλωστε, πώς ν'αγαπήσεις τη λογοτεχνία, την τέχνη γενικότερα, αν δεν την βιώσεις;)

Λόγια μεγάλων ποιητών..., ή μήπως όχι;

         Όσοι σερφάρετε στο διαδίκτυο, σίγουρα θα έχετε συναντήσει διάφορα αποσπάσματα από λογοτεχνικά έργα μεγάλων συγγραφέων και ποιητών, Ελλήνων και ξένων. Θα τα έχετε διαβάσει σε ιστότοπους ποικίλων ενδιαφερόντων, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ή σε μια απλή αναζήτηση στις φωτογραφίες της Google. Τα γεμάτα σοφία αποφθέγματα συχνά συνοδεύονται από μια φωτογραφία του ποιητή ή από μια εικόνα γεμάτη συμβολισμούς και κρυμμένα νοήματα. Τίποτα το ακαλαίσθητο ή το ενοχλητικό. Τότε, πού ακριβώς είναι το πρόβλημα;

       Το πρόβλημα είναι ότι συχνά οι στίχοι, τα αποφθέγματα και τα αποσπάσματα των λογοτεχνικών έργων αποδίδονται σε ανθρώπους που ΔΕΝ τα έχουν πει και ΔΕΝ τα έχουν γράψει. Και όχι μόνο αυτό. Η διάδοση των αποφθεγμάτων αυτών είναι ταχύτατη και ανεξέλεγκτη. Διαβάζω μερικούς ωραίους στίχους που συνοδεύονται από το όνομα του Λειβαδίτη (πολύ "πιασάρικος" στις σελίδες του Facebook), μου αρέσουν, ταυτίζομαι, ας το κοινοποιήσω μωρέ, τι ψυχή έχει μια κοινοποίηση. Το αν οι στίχοι αυτοί είναι όντως του Λειβαδίτη δεν με ενδιαφέρει. Αφού το βρήκα στο ίντερνετ και αφού το συναντώ σε τόσο πολλούς ιστότοπους, θα πει πως έτσι είναι. 

          Ας δούμε όμως μερικά ενδεικτικά παραδείγματα:

1) Γιάννης Ρίτσος

         Λοιπόν, τι έχουμε εδώ; Δυο παραγράφους που ΔΕΝ ανήκουν στον Γιάννη Ρίτσο και μία παράγραφο (την τελευταία) που προέρχεται από το ποίημά του "Η Σονάτα του Σεληνόφωτος". (Για την προέλευση του αποφθέγματος δείτε ενδεικτικά: https://www.thessalonikiartsandculture.gr/blog/ta-arthra-sas/na-matheis-n-agapas-ton-eafto-sou/#.V5cywriLTIX και http://fragilemag.gr/giannis-ritsos/ ). Για όποιον έχει διαβάσει κάτι για ή από τον Ρίτσο ξέρει πως ο ποιητής δεν θα έγραφε ποτέ κάτι τέτοιο. Δεν μπορεί ο άνθρωπος που πέρασε χρόνια ολόκληρα στην εξορία ή σε κατ' οίκον περιορισμό να μας προτρέπει απλώς να αγοράζουμε στον εαυτό μας όμορφα ρούχα και να τον τρέφουμε σωστά... Δεν μπορεί ο ποιητής που ταυτίστηκε με τους συλλογικούς αγώνες να ασχολείται τόσο πολύ με τον εαυτό. Η θεματολογία, ο λόγος, το λεξιλόγιο, το ύφος του συγκεκριμένου κειμένου δεν θυμίζει σε καμία περίπτωση τον Γιάννη Ρίτσο. Κι όμως, το συγκεκριμένο απόσπασμα (συχνά χωρίς την τελευταία παράγραφο που ανήκει στον ποιητή) διαδόθηκε ταχύτατα και μάλιστα ακόμα και σε ιστοτόπους εκπαιδευτικού ενδιαφέροντος. Μάλλον κάποιοι είναι αρκετά απρόσεκτοι... 

2) Μενέλαος Λουντέμης

        Μάλιστα... Ο συγγραφέας που μιλά για την αγάπη, την ελπίδα, την αλληλεγγύη και την ανθρωπιά μας προτείνει να φύγουμε από ανθρώπους που δεν αξίζουν, από ανθρώπους τοξικούς, από ανθρώπους που μας κουράζουν. Ωραίες συμβουλές, μόνο που δεν είναι του Λουντέμη. Η συγγραφέας του κειμένου εξηγεί μάλλον ενοχλημένη (δικαίως!) πώς προέκυψε όλη αυτή η παρανόηση (http://www.yposimeioseis.com/2014/07/blog-post_20.html). Όπως και στην περίπτωση του "Ρίτσου", υπεύθυνη για την απόδοση του κειμένου στον γνωστό συγγραφέα δεν είναι η δημιουργός, αλλά διάφοροι ιστότοποι που κοινοποιούν αδιακρίτως ό,τι βρουν μπροστά τους, χωρίς να αναζητούν την πραγματική πηγή του κειμένου. Μάλλον οι συντάκτες τους δεν είχαν διαβάσει το "Ένα παιδί μετράει τ' άστρα" όταν ήταν μικροί...

3) Κωνσταντίνος Π. Καβάφης

        Αυτόν τον στίχο του "Καβάφη" τον διάβασα σήμερα το πρωί. Δεν τον είχα ξαναδεί, για να πω την αλήθεια. Στο παρελθόν είχα διαβάσει και τα 154 αναγνωρισμένα ποιήματα του Καβάφη και δεν μου θύμιζε τίποτα. Και γενικώς, ο τρόπος γραφής δεν μοιάζει με το ιδιαίτερο γλωσσικό ιδίωμα του ποιητή. Αλλά σκέφτηκα, πού ξέρεις, μπορεί να ανήκει στα κρυμμένα ή τα αποκηρυγμένα του έργα. Ευτυχώς που το έργο του Αλεξανδρινού είναι συγκεντρωμένο στον διαδικτυακό ιστότοπο http://www.kavafis.gr/index.asp κι έτσι η αναζήτηση των κειμένων του ήταν εύκολη (άλλωστε, ο Καβάφης ήταν γενικά ολιγογράφος). Έψαξα σχεδόν όλο το corpus του έργου του (με εξαίρεση τα Ατελή, που δεν έχουν "ανέβει" στον ιστότοπο, και τα μη δημιουργικά πεζά, που τα άφησα για άλλη μέρα). Πουθενά ο περιβόητος στίχος. Και δεν ήταν μόνο αυτό. Έλειπε η γλώσσα του Καβάφη, "δημοτικιστική", όπως γράφει ο Λίνος Πολίτης στην Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, με στοιχεία της καθαρεύουσας και πολίτικους ιδιωματισμούς. Μέχρι στιγμής δεν βρήκα ποιος πραγματικά έγραψε τον παραπάνω στίχο...

        Και το πρόβλημα δεν σταματά εδώ. Αφορά και στους ξένους συγγραφείς. Το "Αργοπεθαίνει" ("Muera lentamente") αποδόθηκε στον Pablo Neruda, ενώ ανήκει στην Martha Medeiros από τη Βραζιλία (http://www.lifo.gr/team/u653/45116 και http://www.abc.es/20090111/cultura-literatura/muere-lentamente-falso-neruda-200901111836.html, για όποιον διαβάζει ισπανικά - είναι διεθνές το πρόβλημα, όπως καταλαβαίνετε). Το "Όταν ήρθαν να πάρουν..." αποδόθηκε στον Berthold Brecht, ενώ το έγραψε ο πάστορας Martin Niemoeller http://ellinikahoaxes.gr/2014/09/08/brecht/ και http://www.avgi.gr/article/10811/5361099/o-pastoras-to-tsitato-kai-oi-diastrebloseis-tou). Για να μην πω για τα ρητά που αποδίδονται στους αρχαίους Έλληνες φιλοσόφους, στον Αϊνστάιν και σε άλλες μεγάλες φυσιογνωμίες του πνεύματος και των επιστημών. Και, όπως προανέφερα, το πρόβλημα δεν είναι αποκλειστικά ελληνικό. 

          Τι φταίει, όμως, για τη διάδοση τόσων ψευδών πληροφοριών; Και τι μπορούν να κάνουν οι εκπαιδευτικοί από την πλευρά τους; Οι μαθητές διδάσκονται κείμενα της νεοελληνικής λογοτεχνίας για πολλά χρόνια. Άραγε μένει τίποτα από τα μαθήματα για την ποίηση και την πεζογραφία; Μπορεί ένας ενήλικας να αναγνωρίσει ένα-δυο χαρακτηριστικά του ύφους των μεγάλων ποιητών ή οι γνώσεις που απέκτησε στο σχολείο διαγράφηκαν εντελώς από το μυαλό του μόλις έδωσε εξετάσεις στο μάθημα της λογοτεχνίας; Μπορεί ένας ενήλικας να λειτουργήσει κριτικά απέναντι στον τεράστιο όγκο πληροφοριών που του προσφέρει το διαδίκτυο ή κοινοποιεί ανεξέλεγκτα οτιδήποτε συναντήσει στις διαδικτυακές περιηγήσεις του; Μπορεί ένας εκπαιδευτικός να εμφυσήσει στους μαθητές του την αγάπη για τη λογοτεχνία ή καταθέτει τα όπλα μπροστά στην παντοδυναμία του ωκεανού που ονομάζεται διαδίκτυο; Γιατί το διαδίκτυο μοιάζει με ωκεανό. Είναι γεμάτο από όμορφα κοράλλια, ψάρια και θαλάσσια κήτη, αλλά και γεμάτο από βρωμιές και σκουπίδια. Γι' αυτό θέλει προσοχή στο τι αλιεύουμε από αυτό.
       Κλείνω με μια προτροπή: Πριν διαβάσουμε και/ή διαδώσουμε κάτι που βρήκαμε στο ίντερνετ, ας κάνουμε τον κόπο να το ψάξουμε λίγο... Έχουν κατακλυστεί οι οθόνες μας από αποφθέγματα που αποδίδονται σε ανθρώπους που δεν τα ξεστόμισαν ποτέ... Αν θέλουμε να μάθουμε τι έγραψαν στην πραγματικότητα, ας διαβάσουμε τα βιβλία τους... Το κέρδος θα είναι πολύ μεγαλύτερο...

Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου

           Η 23η Απριλίου έχει καθιερωθεί διεθνώς από την UNESCO ως Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου. Η επιλογή της ημερομηνίας δεν είναι τυχαία· συμπτωματικά, στις 23 Απριλίου του 1616 έφυγαν από τη ζωή δυο από τις σημαντικότερες μορφές της παγκόσμιας λογοτεχνίας, ο William Shakespeare και ο Miguel de Cervantes. Ξεκινώντας από το 2016, η Ένωση Ελληνικού Βιβλίου, με τη συνεργασία της Εταιρείας Συγγραφέων και του Ελληνικού Τμήματος της ΙΒΒΥ - Κύκλος του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου, καθιέρωσε και στην Ελλάδα την 23η Απριλίου ως Ημέρα Βιβλίου. Τη συγκεκριμένη ημέρα, αλλά και γενικότερα τον Απρίλιο διοργανώνονται διάφορες εκδηλώσεις για να τιμηθεί το βιβλίο και για να προωθηθεί η κουλτούρα της ανάγνωσης σε όλες τις ηλικίες, και ιδιαίτερα στους νέους, οι οποίοι έχουν κατηγορηθεί πολλές φορές ότι προτιμούν να περνούν το χρόνο τους μπροστά σε μια οθόνη αντί να διαβάζουν λογοτεχνία. 

        Αλλά η ανάγνωση ενός βιβλίου θεωρούνταν πάντοτε ωφέλιμη; Στο παρακάτω απόσπασμα από τον πασίγνωστο Δον Κιχώτη του Θερβάντες ο συγγραφέας σατιρίζει την επίδραση που ασκούσαν στον ομώνυμο ήρωά του τα ιπποτικά μυθιστορήματα που διάβαζε. Τα μυθιστορήματα αυτά είχαν εξάψει τόσο πολύ τη φαντασία του Δον Κιχώτη, ώστε εκείνος πίστευε ότι όσα διάβαζε ήταν αληθινά και πραγματοποιήσιμα και ότι θα μπορούσε να μοιάσει με τους ήρωες των βιβλίων του. 

Ο Δον Κιχώτης (κεφάλαιο 21ο)

- Αφεντικό θα 'θελες να μου δώσεις την άδεια να πω δυο κουβέντες στην ευγενία σου; Γιατί από την ώρα που μου 'δωσες εκείνη τη σκληρή προσταγή για να σωπαίνω, πάνω από τέσσερα πράματα που είχα να σου πω, μείναν και μπαγιάτεψαν μες στο στομάχι μου· και θα 'θελα κατιτί που έχω τώρα στην άκρη της γλώσσας μου, τουλάχιστο, να μην πάει κι αυτό χαμένο.

- Πες το, αποκρίθηκε ο Δον Κιχώτης, και κοίταξε να είσαι σύντομος· γιατί κανένας δεν είναι ευχάριστος, όταν είναι πολυλογάς.

- Ο λόγος μου λοιπόν, αφεντικό, αποκρίθηκε ο Σάντσος, είναι πως έχω κάμποσες μέρες που συλλογίζομαι πόσο λίγα είναι τα κέρδητα που έχει κανείς με το να πηγαίνει γυρεύοντας τέτοιες περιπέτειες, σαν κι αυτές που γυρεύει η ευγενία σου μέσα σε τούτες τις ερημιές και τους απόμακρους δρόμους, όπου, κι αν ακόμα νικάει κανείς και κερδίζει τις πιο επικίντυνες, δεν είναι κανένας για να τις δει και να τις μάθει, - κι έτσι είναι καταδικασμένες να μείνουν αιώνια άγνωστες, πράμα που κάνει άδικο και στους σκοπούς της ευγενίας σου και στα κατορθώματά σου. Και γι' αυτό θαρρώ πως θα 'τανε καλύτερα (εξόν αν έχει καμιά καλύτερη ιδέα η ευγενία σου), να πηγαίναμε να προσφέρουμε τις υπηρεσίες μας σε κανέναν αυτοκράτορα ή κανέναν άλλο τρανόν άρχοντα, που να βρίσκεται μπλεγμένος σε πόλεμο, έτσι που να μπορέσεις η ευγενία σου να δείξει την παλικαριά σου, τη μεγάλη σου δύναμη και τη μεγαλύτερη εξυπνάδα σου. Γιατί, όταν τα δει όλ' αυτά ο μεγάλος άρχοντας που θα υπηρετούμε, θα είναι αναγκασμένος να μας αντιπλερώσει, τον καθέναν κατά τα έργατά του. Και ούτε θα λείψει από κει ο άνθρωπος που θα βάλει στο χαρτί τα κατορθώματα της ευγενίας σου, για να μείνει η μνήμη τους αιώνια. Για τα δικά μου δε λέω τίποτα· γιατί θα είναι αναγκασμένα να μη βγουν έξω από τον κύκλο που είναι ορισμένος για τους ιπποκόμους -αν και θα μπορούσα να πω, πως αν ήτανε συνήθιο στην ιπποσύνη να γράφονται τα κατορθώματα των ιπποκόμων, δεν ήθελε μείνουν και τα δικά μου θαμμένα στη λησμονιά.

- Δεν τα λες άσκημα, Σάντσο, αποκρίθηκε ο Δον Κιχώτης· όμως πριν να φτάσει κανένας ως εκεί, πρέπει πρώτα να γυρίσει τον κόσμο για να δοκιμαστεί, γυρεύοντας περιπέτειες, και ν' αποχτήσει με τα κατορθώματα του τέτοιο όνομα και τέτοια φήμη, ώστε, όταν θα παρουσιαστεί στο παλάτι κανενός μεγάλου μονάρχη, να είναι ήδη γνωστός από τα έργα του· και μόλις τόνε δουν τα παιδιά να μπαίνει από την πύλη στην πόλη μέσα, να τον πάρουν αμέσως από πίσω και να τον τριγυρίζουν φωνάζοντας και λέγοντας: «Να, αυτός είναι ο ιππότης του Ήλιου ή του Φιδιού» ή μ' όποιο άλλο σύμβολο να είναι γνωστός πως έκανε τα μεγάλα του τα κατορθώματα. «Αυτός είναι», θα λένε, «που νίκησε σε πρωτάκουστη μάχη το μέγα γίγα Μπροκαμπρούνο, το δυνατό· αυτός που λευτέρωσε το μέγα Μαμελούκο της Περσίας από τα μάγια που τον κρατούσαν μαγεμένο κάπου εννιακόσια χρόνια». Κι έτσι από στόμα σε στόμα θ' απλώνεται η φήμη των κατορθωμάτων του· κι αμέσως, από το θόρυβο που θα κάνουν τα παιδιά κι όλος ο άλλος κόσμος, θα παρουσιαστεί στα παραθύρια του βασιλικού του παλατιού ο βασιλιάς εκείνης της χώρας· και μόλις δει τον ιππότη και τον αναγνωρίσει από την πανοπλία του ή από το έμβλημα της ασπίδας του, δεν μπορεί παρά να πει:

«Εμπρός, όλοι οι ιππότες μου όσοι βρίσκονται στο παλάτι μου, ας βγουν έξω να δεχτούνε το άνθος της ιπποσύνης που έρχεται από πέρα!». Μ' αυτήν την προσταγή του θα βγουν όλοι έξω, και θα κατέβει κι ο ίδιος ίσαμε τα μισά της σκάλας, και θα τον αγκαλιάσει σφιχτά σφιχτά, και θα του δώσει στο πρόσωπο το φιλί της ειρήνης, κι αμέσως θα τον πάρει από το χέρι και θα τον πάει στα διαμερίσματα της βασίλισσας, όπου ο ιππότης θα τη βρει μαζί με την κόρη της την ινφάντα, που δεν μπορεί παρά να είναι από τις πιο ομορφύτερες και τις πιο τέλειες παρθένες που πολύ δύσκολα μπορεί κανείς να βρει μέσα σ' ένα μεγάλο μέρος της οικουμένης. Και τότε κείνη θα ρίξει τα μάτια της απάνω στον ιππότη, κι ο ιππότης τα δικά του στα δικά της, κι ο καθένας τους θα φανεί στον άλλον σαν κάτι μάλλον θεϊκό παρά ανθρώπινο· και δίχως κι αυτοί να ξέρουν το πώς και γιατί, θα βρεθούν πιασμένοι και τυλιγμένοι μες στ' άλυτα δίχτυα του έρωτα και με μεγάλο πόνο στην καρδιά, επειδή δε θα ξέρουν πώς να πουν και να ομολογήσουν τους καημούς τους και τα αιτήματά τους. Από κει θα τον οδηγήσουν κατόπι, δίχως αμφιβολία, σε καμιά σάλα του παλατιού με πλούσια επίπλωση, όπου αφού του βγάλουν τ' άρματά του, θα του φέρουν να φορέσει έναν πολύτιμο πορφυρό μανδύα· και αν πια ήτανε τόσο όμορφος με την αρματωσιά του, άλλο τόσο και καλύτερος θα είναι με το βασιλικό αυτό φόρεμα. Σαν έρθει το βράδυ, θα δειπνήσει μαζί με το βασιλιά και τη βασίλισσα, καθώς και με τη βασιλοπούλα, που δε θα σηκώσει τα μάτια του μήτε μια στιγμή από πάνω της, κοιτάζοντας την κρυφά από τους άλλους· όπως θα κάνει και κείνη το ίδιο και με την ίδια τέχνη κι εξυπνάδα -γιατί, καθώς είπα και πριν, είναι μια πολύ προσεχτική και σεμνή κόρη. Όταν θα σηκώσουν πια το τραπέζι, θα παρουσιαστεί ξάφνου στην πόρτα της σάλας ένας μικρός κι άσκημος νάνος και από πίσω θ' ακολουθεί, ανάμεσο σε δυο γίγαντες, μια όμορφη αρχόντισσα, που θα 'ρθει να προτείνει κάποια περιπέτεια: αυτήν την περιπέτεια θα την έχει προετοιμάσει κάποιος πολύ αρχαίος μάγος, και κείνος που θα τη βγάλει πέρα νικηφόρος θα είναι ο καλύτερος ιππότης του κόσμου. Αμέσως ο βασιλιάς θα προστάξει όλους τους ιππότες που θα βρίσκονται εκεί να δοκιμάσουν την περιπέτεια· όμως κανένας δε θα μπορέσει να τη βγάλει πέρα, εξόν από τον ξένο ιππότη, το μουσαφίρη, που έτσι θα μεγαλώσει τη δόξα του και θα δώσει μεγάλη χαρά στη βασιλοπούλα, η οποία θα μείνει ευχαριστημένη κι ικανοποιημένη που έβαλε σε τόσο ψηλό μέρος τους στοχασμούς της και τα όνειρα της. Και το ευτύχημα είναι πως αυτός ο βασιλιάς ή ο πρίγκιπας, ή όποιος άλλος είναι, βρίσκεται σε πόλεμο τρομερό με κάποιον άλλον άρχοντα επίσης δυνατό, όπως αυτός· και ο ιππότης, ο μουσαφίρης (ύστερ' από μερικές μέρες που έκανε στο παλάτι), του ζητάει την άδεια να πάει να τον υπηρετήσει σ' αυτόν τον πόλεμο. Ο βασιλιάς θα του τη δώσει μεταχαράς, κι ο ιππότης θα του φιλήσει με πολλή ευγένεια τα χέρια για τη μεγάλη χάρη που του κάνει. Το ίδιο βράδυ θα πάει ν' αποχαιρετήσει τη δέσποινά του τη βασιλοπούλα μέσα από τα κάγκελα ενός κήπου, που βρίσκεται δίπλα στην κρεβατοκάμαρα της.

Στο ίδιο μέρος έχει ήδη κουβεντιάσει μαζί της πολλές φορές με τη βοήθεια μιας εμπιστεμένης της υπασπίστρας. Εκείνος θ' αναστενάζει, κι αυτή θα λιποθυμήσει· η υπασπίστρα της θα πάει να φέρει νερό, και θα 'χει μεγάλη στεναχώρια βλέποντας πως αρχίζει να ξημερώνει, γιατί δε θα 'θελε να φανερωθούν και να γίνει μια τέτοια ντροπή στην κυρά της. Στο τέλος η βασιλοπούλα θα συνέρθει και θα δώσει τα λευκά της χέρια μες από τα κάγκελα στον ιππότη, ο οποίος θα τα φιλήσει και θα τα ξαναφιλήσει χίλιες φορές, λούζοντάς τα με τα δάκρυα του. Κατόπι θα συμφωνήσουν οι δυο τους με ποιον τρόπο θα μηνούνε ο ένας στον άλλον τις καλές τους και τις κακές τους τύχες· και η βασιλοπούλα τον παρακαλεί να κάνει για να γυρίσει όσο μπορεί γρηγορότερα· εκείνος της το υπόσχεται με χίλιους όρκους και ξαναρχίζει να της φιλεί τα χέρια, και την αποχαιρετάει με τόση συγκίνηση, που κοντεύει ν' αφήσει εκεί τη ζωή του. Φεύγει από κει και πηγαίνει στην κάμαρα του, ρίχνεται απάνω στο κρεβάτι του, μα δεν μπορεί να κλείσει μάτι από τον καημό του χωρισμού. Σηκώνεται πρωί πρωί, και πάει ν' αποχαιρετίσει το βασιλιά και τη βασίλισσα και τη βασιλοπούλα. Όμως σαν αποχαιρέτισε τους δυο, του είπαν για τη βασιλοπούλα πως είναι λιγάκι ανήμπορη και δεν μπορεί να τόνε δεχτεί. Ο ιππότης συλλογιέται πως είναι από τον πόνο εξαιτίας του μισεμού* του· η καρδιά του σπαράζει, και μόλις κατορθώνει να κρατήσει κρυφή τη μεγάλη του θλίψη. Η εμπιστεμένη υπασπίστρα βρίσκεται εκεί και παρατηρεί όλα όσα γίνονται μπροστά της, και πάει και τα λέει όλα στην κυρά της, η οποία την ακούει κλαίοντας, και της λέει πως ένας από τους μεγαλύτερους καημούς της είναι που δεν ξέρει ποιος είναι ο ιππότης της, κι αν κρατάει από βασιλικό σόι ή όχι. Η συντρόφισσά της τήνε βεβαιώνει πως τόση χάρη, ευγενικότητα και παλικαριά, σαν του ιππότη της, δεν μπορεί να υπάρχει παρά σ' ένα πρόσωπο σπουδαίο κι από βασιλικό αίμα. Η θλιμμένη βασιλοπούλα παρηγοριέται μ' αυτά τα λόγια, και βάζει τα δυνατά της να κρύψει τον πόνο της, για να μη δώσει υποψία στους γονιούς της· κι ύστερ' από δυο μέρες παρουσιάζεται πάλι στον κόσμο. Ο ιππότης πια έχει φύγει: πολεμάει με τους εχθρούς του βασιλιά και τους νικάει, παίρνει ένα σωρό πολιτείες, θριαμβεύει σ' ένα σωρό μάχες. Ξαναγυρίζει στο παλάτι, ανταμώνει την αγαπημένη του στη συνηθισμένη τους μεριά, και μένει μαζί της σύμφωνος να τήνε ζητήσει για γυναίκα του από τον πατέρα της γι' αμοιβή των όσων έκανε για δαύτον. Ο βασιλιάς δε θέλει να του τήνε δώσει, γιατί δεν ξέρει ποιος είναι· όμως αυτός και μ' όλ' αυτά, είτε κλέβοντάς την, είτε μ' οποιονδήποτε άλλον τρόπο, κατορθώνει να την κάνει, τη βασιλοπούλα, γυναίκα του. Στο τέλος κι ο βασιλιάς μένει ευχαριστημένος από το γάμο και τον θεωρεί μάλιστα για μεγάλη τύχη·γιατί μαθαίνει και βεβαιώνεται πως ο ιππότης αυτός είναι γιος μεγάλου βασιλιά, δεν ξέρω τώρα σε ποιο βασίλειο -γιατί θαρρώ πως δε βρίσκεται γραμμένο μες στο χάρτη. Ο πατέρας πεθαίνει κατόπι, η βασιλοπούλα κληρονομάει και ο ιππότης γίνεται βασιλιάς όσο που να πεις κύμινο. Τότε πια είναι η ώρα ν' ανταμείψει και τον ιπποκόμο του κι όλους όσοι τόνε βοήθησαν για ν' ανέβει σ' ένα τόσο ψηλό αξίωμα. Τονε παντρεύει, τον ιπποκόμο του, με μια από τις νεαρές υπασπίστρες της βασιλοπούλας - δίχως αμφιβολία με την εμπιστεμένη στους έρωτές της, που είναι θυγατέρα ενός από τους μεγαλύτερους άρχοντες του τόπου.

- Αυτό μ' αρέσει... έκανε ο Σάντσος· και το περιμένω δίχως άλλο, γιατί όλα, όπως τα είπες, θα γίνουν στην ευγενία σου, με τ' όνομα του «Ιππότη της ελεεινής μορφής» που έχεις παρμένο...

(μτφρ. Κ. ΚΑΡΘΑΙΟΣ)

           Ένας άνθρωπος μπορεί να επηρεάζεται από τα βιβλία που διαβάζει. Μπορεί όμως ένας άνθρωπος να συγκριθεί με ένα βιβλίο; Στη διάσημη τραγωδία Ρωμαίος και Ιουλιέτα του Σαίξπηρ, η μητέρα της Ιουλιέτας συγκρίνει τον Πάρη, τον υποψήφιο σύζυγο της κόρης της, με ένα χειρόγραφο: 

 Ρωμαίος και Ιουλιέτα, Πράξη 1η, Σκηνή 3η

ΚΥΡΙΑ ΚΑΠΟΥΛΕΤΟΥ
Λοιπόν, τι λες; Μπορείς ν' αγαπήσεις αυτό το αρχοντόπουλο;
Θα τον γνωρίσεις απόψε, θα είναι στη γιορτή μας.
Κοίτα να καλοδιαβάσεις το πρόσωπό του και θα δεις
με πόση χάρη τον έχει ζωγραφίσει το χέρι της ομορφιάς! 
Εξέτασε πώς κάθε του χαρακτηριστικό με τ' άλλα δένει
και πώς ο συνδυασμός τους την όψη του ομορφαίνει·
κι ό,τι σου μείνει σκοτεινό απ' το πανέμορφο τούτο βιβλίο
γραμμένο είναι στα περιθώρια των ματιών του - και στα δύο!
Σαν τόμος χωρίς κάλυμμα είναι αυτός ο νέος:
δέσε τον να φανεί όσο του πρέπει ωραίος.
Μονάχα μέσα στο νερό μπορεί και ζει το ψάρι
κι ο όμορφος μονάχα ωραία σύζυγο πρέπει να πάρει.
Θαυμάζει ο κόσμος το ζευγάρι με κοινή πορεία
όπως χρυσόδετο βιβλίο με με χρυσή μέσα του ιστορία.
Άμα τον παντρευτείς, θα χαίρεσαι όλα τα καλά του,
χωρίς καθόλου να μειώνεσαι κοντά του.  

(μτφρ. Ερ. Μπελιές)

Στήβεν Χόκινγκ, 8 Ιανουαρίου 1942 – 14 Μαρτίου 2018

O Στήβεν Γουίλιαμ Χόκινγκ (αγγλικά: Stephen William Hawking, 8 Ιανουαρίου 1942 – 14 Μαρτίου 2018) ήταν Βρετανός θεωρητικός φυσικός, κοσμολόγος, συγγραφέας και Διευθυντής Ερευνών στο Κέντρο Θεωρητικής Κοσμολογίας στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ. Μεταξύ των σημαντικών επιστημονικών εργασιών του ήταν μια συνεργασία με τον Ρότζερ Πένροουζ επάνω σε θεωρήματα βαρυτικής μοναδικότητας στα πλαίσια της γενικής σχετικότητας και η θεωρητική πρόβλεψη ότι οι μαύρες τρύπες εκπέμπουν ακτινοβολία, που συχνά καλείται ακτινοβολία Χόκινγκ. O Χόκινγκ ήταν ο πρώτος που εξέθεσε μια κοσμολογία που εξηγήθηκε από μια ένωση της γενικής θεωρίας της σχετικότητας και της κβαντικής μηχανικής. Ήταν φανατικός υποστηρικτής της ερμηνείας πολλών κόσμων της κβαντικής μηχανικής.

Ο Χόκινγκ έπασχε από τη νόσο του κινητικού νευρώνα (αμυοτροφική πλευρική σκλήρυνση), κατάσταση που είχε εξελιχθεί κατά τη διάρκεια των ετών. Ήταν σχεδόν εξ ολοκλήρου παράλυτος και επικοινωνούσε μέσω συσκευής παραγωγής ομιλίας. Παντρεύτηκε δύο φορές και είχε τρία παιδιά.[1]

Σημαντικότερα έργα του:[2]

• A Brief History of Time (1988) (Το χρονικό του χρόνου: Από τη Μεγάλη `Εκρηξη ως τις μαύρες τρύπες (A brief history of time), μετάφρ. Κωνσταντίνος Χάρακας (2η έκδ.), εκδ. «Κάτοπτρο», Αθήνα 1997)
• Black Holes and Baby Universes and Other Essays (1993) (Μαύρες τρύπες, σύμπαντα-βρέφη, και άλλα δοκίμια, μετάφραση-επιμ. Φάνης Γραμμένος, εκδ. «Κάτοπτρο», Αθήνα 1993)
• The Universe in a Nutshell (2001) (Το Σύμπαν σε ένα καρυδότσουφλο, μετάφρ.-επιμ. Μαριάνθη Πετράκη, εκδ. «Κάτοπτρο», Αθήνα 2001)
• On the Shoulders of Giants (2002) (Στους ώμους γιγάντων, μετάφρ. Αθανάσιος Κυριαζόπουλος, εκδ. «Τραυλός», Αθήνα 2006)
• God Created the Integers: The Mathematical Breakthroughs That Changed History (2005)
• The Dreams That Stuff Is Made of: The Most Astounding Papers of Quantum Physics and How They Shook the Scientific World (2011)
• My Brief History (2013) (Το χρονικό της ζωής μου (My Brief History, αυτοβιογραφία), μετάφρ. Νέστορας Χούνος, επιμ. Κώστας Κλεΐδης, εκδ. «Τραυλός», Αθήνα 2013)

Ο Χόκινγκ έγραψε επίσης μαζί με την κόρη του μια σειρά παιδικών βιβλίων:

• George's Secret Key to the Universe (2007) (Το μυστικό κλειδί του Τζορτζ για το Σύμπαν (με τη Lucy Hawking, παιδικό), μετάφρ. Μαρία Παππά, εικονογρ. Γκάρι Πάρσονς, Εκδοτ. Οίκος Α.Α. Λιβάνη, Αθήνα 2008)
• George's Cosmic Treasure Hunt (2009) (Ο Τζορτζ και το κοσμικό κυνήγι του θησαυρού (με τη Lucy Hawking, παιδικό), μετάφρ. Μαρία Παππά, εικονογρ. Γκάρι Πάρσονς, Εκδοτ. Οίκος Α.Α. Λιβάνη, Αθήνα 2009)
• George and the Big Bang (2011)
• George and the Unbreakable Code (2014)
• George and the Blue Moon (2016)

Και δυο ρήσεις του Στήβεν Χόκινγκ:

«I have noticed that even people who claim everything is predetermined and that we can do nothing to change it, look before they cross the road.» (Έχω παρατηρήσει ότι ακόμα και οι άνθρωποι που θεωρούν ότι όλα είναι προδιαγεγραμμένα και ότι δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα για να τα αλλάξουμε, κοιτάζουν πριν διασχίσουν το δρόμο) [Black Holes and Baby Universes and Other Essays, 1993]

«So next time someone complains that you have made a mistake, tell him that may be a good thing. Because without imperfection, neither you nor I would exist.» (Την επόμενη φορά που κάποιος θα παραπονεθεί ότι κάνατε λάθος, πείτε του ότι ίσως αυτό είναι καλό. Γιατί χωρίς τις ατέλειες, ούτε εσείς ούτε εγώ θα υπήρξαμε.) [Into the Universe with Stephen Hawking, ντοκιμαντέρ του 2010]

---

[1] https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A3%CF%84%CE%AE%CE%B2%CE%B5%CE%BD_%CE%A7%CF%8C%CE%BA%CE%B9%CE%BD%CE%B3%CE%BA

[2] https://en.wikipedia.org/wiki/Stephen_Hawking#Publications, https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A3%CF%84%CE%AE%CE%B2%CE%B5%CE%BD_%CE%A7%CF%8C%CE%BA%CE%B9%CE%BD%CE%B3%CE%BA#%CE%95%CE%BB%CE%BB%CE%B7%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%AD%CF%82_%CE%BC%CE%B5%CF%84%CE%B1%CF%86%CF%81%CE%AC%CF%83%CE%B5%CE%B9%CF%82_%CE%AD%CF%81%CE%B3%CF%89%CE%BD_%CF%84%CE%BF%CF%85