Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Α’ Λυκείου (Θουκυδίδης, βιβλίο 3.71-75 και 3.81 – Ξενοφώντας, βιβλία 2.1-4, 2.16-23, 3.50-56 και 4.18-23): Όλες οι δευτερεύουσες προτάσεις

Αρχαία Ελληνικά Α' Λυκείου: Όλα τα ουσιαστικά των κειμένων της ύλης (2025-2026)

Η λογοτεχνία στο διαδίκτυο: ανάγνωση και εκπαίδευση, από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Ένας ενδιαφέρων ιστότοπος για όσους και όσες αγαπούν το διάβασμα και αναζητούν διαδικτυακές πηγές για την έρευνα, την εκπαίδευση αλλά και την ψυχαγωγία τους. 

Αντιγράφουμε από την ενότητα: Ταυτότητα του ιστοχώρου:

«Στον συγκεκριμένο ιστοχώρο δημοσιεύονται τα αποτελέσματα της μεταδιδακτορικής έρευνας με θέμα «Η λογοτεχνία στο διαδίκτυο: καταγραφή και αξιοποίησή της στην εκπαίδευση», η οποία εκπονήθηκε στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης Α.Π.Θ. και χρηματοδοτήθηκε από την Επιτροπή Ερευνών του Α.Π.Θ. στο πλαίσιο του έργου «Υποτροφίες Αριστείας 2015». Συγκεκριμένα, φιλοξενείται μια βάση δεδομένων στην οποία εγγράφονται ελληνικοί υπερσύνδεσμοι που σχετίζονται με τη λογοτεχνία, την ανάγνωση και τη λογοτεχνική εκπαίδευση. Ο ιστοχώρος απευθύνεται σε ερευνητές και αναγνώστες που ενδιαφέρονται για την ελληνική λογοτεχνική παραγωγή αλλά και σε εκπαιδευτικούς της πρωτοβάθμιας και της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, οι οποίοι μπορούν να αξιοποιήσουν εκπαιδευτικά το σχετικό υλικό. Η βάση δεδομένων θα ανανεώνεται με προσθήκη νέων υπερσυνδέσμων σε τακτά χρονικά διαστήματα.»

Μπορείτε να ξεκινήσετε τις αναγνώσεις σας εδώ. 

Καλό διάβασμα! 

Λόγια μεγάλων ποιητών..., ή μήπως όχι;

         Όσοι σερφάρετε στο διαδίκτυο, σίγουρα θα έχετε συναντήσει διάφορα αποσπάσματα από λογοτεχνικά έργα μεγάλων συγγραφέων και ποιητών, Ελλήνων και ξένων. Θα τα έχετε διαβάσει σε ιστότοπους ποικίλων ενδιαφερόντων, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ή σε μια απλή αναζήτηση στις φωτογραφίες της Google. Τα γεμάτα σοφία αποφθέγματα συχνά συνοδεύονται από μια φωτογραφία του ποιητή ή από μια εικόνα γεμάτη συμβολισμούς και κρυμμένα νοήματα. Τίποτα το ακαλαίσθητο ή το ενοχλητικό. Τότε, πού ακριβώς είναι το πρόβλημα;

       Το πρόβλημα είναι ότι συχνά οι στίχοι, τα αποφθέγματα και τα αποσπάσματα των λογοτεχνικών έργων αποδίδονται σε ανθρώπους που ΔΕΝ τα έχουν πει και ΔΕΝ τα έχουν γράψει. Και όχι μόνο αυτό. Η διάδοση των αποφθεγμάτων αυτών είναι ταχύτατη και ανεξέλεγκτη. Διαβάζω μερικούς ωραίους στίχους που συνοδεύονται από το όνομα του Λειβαδίτη (πολύ "πιασάρικος" στις σελίδες του Facebook), μου αρέσουν, ταυτίζομαι, ας το κοινοποιήσω μωρέ, τι ψυχή έχει μια κοινοποίηση. Το αν οι στίχοι αυτοί είναι όντως του Λειβαδίτη δεν με ενδιαφέρει. Αφού το βρήκα στο ίντερνετ και αφού το συναντώ σε τόσο πολλούς ιστότοπους, θα πει πως έτσι είναι. 

          Ας δούμε όμως μερικά ενδεικτικά παραδείγματα:

1) Γιάννης Ρίτσος

         Λοιπόν, τι έχουμε εδώ; Δυο παραγράφους που ΔΕΝ ανήκουν στον Γιάννη Ρίτσο και μία παράγραφο (την τελευταία) που προέρχεται από το ποίημά του "Η Σονάτα του Σεληνόφωτος". (Για την προέλευση του αποφθέγματος δείτε ενδεικτικά: https://www.thessalonikiartsandculture.gr/blog/ta-arthra-sas/na-matheis-n-agapas-ton-eafto-sou/#.V5cywriLTIX και http://fragilemag.gr/giannis-ritsos/ ). Για όποιον έχει διαβάσει κάτι για ή από τον Ρίτσο ξέρει πως ο ποιητής δεν θα έγραφε ποτέ κάτι τέτοιο. Δεν μπορεί ο άνθρωπος που πέρασε χρόνια ολόκληρα στην εξορία ή σε κατ' οίκον περιορισμό να μας προτρέπει απλώς να αγοράζουμε στον εαυτό μας όμορφα ρούχα και να τον τρέφουμε σωστά... Δεν μπορεί ο ποιητής που ταυτίστηκε με τους συλλογικούς αγώνες να ασχολείται τόσο πολύ με τον εαυτό. Η θεματολογία, ο λόγος, το λεξιλόγιο, το ύφος του συγκεκριμένου κειμένου δεν θυμίζει σε καμία περίπτωση τον Γιάννη Ρίτσο. Κι όμως, το συγκεκριμένο απόσπασμα (συχνά χωρίς την τελευταία παράγραφο που ανήκει στον ποιητή) διαδόθηκε ταχύτατα και μάλιστα ακόμα και σε ιστοτόπους εκπαιδευτικού ενδιαφέροντος. Μάλλον κάποιοι είναι αρκετά απρόσεκτοι... 

2) Μενέλαος Λουντέμης

        Μάλιστα... Ο συγγραφέας που μιλά για την αγάπη, την ελπίδα, την αλληλεγγύη και την ανθρωπιά μας προτείνει να φύγουμε από ανθρώπους που δεν αξίζουν, από ανθρώπους τοξικούς, από ανθρώπους που μας κουράζουν. Ωραίες συμβουλές, μόνο που δεν είναι του Λουντέμη. Η συγγραφέας του κειμένου εξηγεί μάλλον ενοχλημένη (δικαίως!) πώς προέκυψε όλη αυτή η παρανόηση (http://www.yposimeioseis.com/2014/07/blog-post_20.html). Όπως και στην περίπτωση του "Ρίτσου", υπεύθυνη για την απόδοση του κειμένου στον γνωστό συγγραφέα δεν είναι η δημιουργός, αλλά διάφοροι ιστότοποι που κοινοποιούν αδιακρίτως ό,τι βρουν μπροστά τους, χωρίς να αναζητούν την πραγματική πηγή του κειμένου. Μάλλον οι συντάκτες τους δεν είχαν διαβάσει το "Ένα παιδί μετράει τ' άστρα" όταν ήταν μικροί...

3) Κωνσταντίνος Π. Καβάφης

        Αυτόν τον στίχο του "Καβάφη" τον διάβασα σήμερα το πρωί. Δεν τον είχα ξαναδεί, για να πω την αλήθεια. Στο παρελθόν είχα διαβάσει και τα 154 αναγνωρισμένα ποιήματα του Καβάφη και δεν μου θύμιζε τίποτα. Και γενικώς, ο τρόπος γραφής δεν μοιάζει με το ιδιαίτερο γλωσσικό ιδίωμα του ποιητή. Αλλά σκέφτηκα, πού ξέρεις, μπορεί να ανήκει στα κρυμμένα ή τα αποκηρυγμένα του έργα. Ευτυχώς που το έργο του Αλεξανδρινού είναι συγκεντρωμένο στον διαδικτυακό ιστότοπο http://www.kavafis.gr/index.asp κι έτσι η αναζήτηση των κειμένων του ήταν εύκολη (άλλωστε, ο Καβάφης ήταν γενικά ολιγογράφος). Έψαξα σχεδόν όλο το corpus του έργου του (με εξαίρεση τα Ατελή, που δεν έχουν "ανέβει" στον ιστότοπο, και τα μη δημιουργικά πεζά, που τα άφησα για άλλη μέρα). Πουθενά ο περιβόητος στίχος. Και δεν ήταν μόνο αυτό. Έλειπε η γλώσσα του Καβάφη, "δημοτικιστική", όπως γράφει ο Λίνος Πολίτης στην Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, με στοιχεία της καθαρεύουσας και πολίτικους ιδιωματισμούς. Μέχρι στιγμής δεν βρήκα ποιος πραγματικά έγραψε τον παραπάνω στίχο...

        Και το πρόβλημα δεν σταματά εδώ. Αφορά και στους ξένους συγγραφείς. Το "Αργοπεθαίνει" ("Muera lentamente") αποδόθηκε στον Pablo Neruda, ενώ ανήκει στην Martha Medeiros από τη Βραζιλία (http://www.lifo.gr/team/u653/45116 και http://www.abc.es/20090111/cultura-literatura/muere-lentamente-falso-neruda-200901111836.html, για όποιον διαβάζει ισπανικά - είναι διεθνές το πρόβλημα, όπως καταλαβαίνετε). Το "Όταν ήρθαν να πάρουν..." αποδόθηκε στον Berthold Brecht, ενώ το έγραψε ο πάστορας Martin Niemoeller http://ellinikahoaxes.gr/2014/09/08/brecht/ και http://www.avgi.gr/article/10811/5361099/o-pastoras-to-tsitato-kai-oi-diastrebloseis-tou). Για να μην πω για τα ρητά που αποδίδονται στους αρχαίους Έλληνες φιλοσόφους, στον Αϊνστάιν και σε άλλες μεγάλες φυσιογνωμίες του πνεύματος και των επιστημών. Και, όπως προανέφερα, το πρόβλημα δεν είναι αποκλειστικά ελληνικό. 

          Τι φταίει, όμως, για τη διάδοση τόσων ψευδών πληροφοριών; Και τι μπορούν να κάνουν οι εκπαιδευτικοί από την πλευρά τους; Οι μαθητές διδάσκονται κείμενα της νεοελληνικής λογοτεχνίας για πολλά χρόνια. Άραγε μένει τίποτα από τα μαθήματα για την ποίηση και την πεζογραφία; Μπορεί ένας ενήλικας να αναγνωρίσει ένα-δυο χαρακτηριστικά του ύφους των μεγάλων ποιητών ή οι γνώσεις που απέκτησε στο σχολείο διαγράφηκαν εντελώς από το μυαλό του μόλις έδωσε εξετάσεις στο μάθημα της λογοτεχνίας; Μπορεί ένας ενήλικας να λειτουργήσει κριτικά απέναντι στον τεράστιο όγκο πληροφοριών που του προσφέρει το διαδίκτυο ή κοινοποιεί ανεξέλεγκτα οτιδήποτε συναντήσει στις διαδικτυακές περιηγήσεις του; Μπορεί ένας εκπαιδευτικός να εμφυσήσει στους μαθητές του την αγάπη για τη λογοτεχνία ή καταθέτει τα όπλα μπροστά στην παντοδυναμία του ωκεανού που ονομάζεται διαδίκτυο; Γιατί το διαδίκτυο μοιάζει με ωκεανό. Είναι γεμάτο από όμορφα κοράλλια, ψάρια και θαλάσσια κήτη, αλλά και γεμάτο από βρωμιές και σκουπίδια. Γι' αυτό θέλει προσοχή στο τι αλιεύουμε από αυτό.
       Κλείνω με μια προτροπή: Πριν διαβάσουμε και/ή διαδώσουμε κάτι που βρήκαμε στο ίντερνετ, ας κάνουμε τον κόπο να το ψάξουμε λίγο... Έχουν κατακλυστεί οι οθόνες μας από αποφθέγματα που αποδίδονται σε ανθρώπους που δεν τα ξεστόμισαν ποτέ... Αν θέλουμε να μάθουμε τι έγραψαν στην πραγματικότητα, ας διαβάσουμε τα βιβλία τους... Το κέρδος θα είναι πολύ μεγαλύτερο...

Αρχαία ελληνική τραγωδία... στα ισπανικά

       Η αρχαία ελληνική τραγωδία δεν είναι ένα είδος που χάθηκε στο χρόνο. Oι δραματικές παραστάσεις επέζησαν και συνέχισαν να εξελίσσονται, εκφράζοντας κάθε φορά τη συγκεκριμένη πραγματικότητα μέσα στην οποία λειτουργούν. Η αδιάλειπτη παρέμβαση των μελετητών, οι οποίοι, από τον Aριστοτέλη έως τους Aλεξανδρινούς γραμματικούς, συγκέντρωσαν και ανέλυσαν τα κείμενα της τραγωδίας διασφάλισαν την επιβίωσή της, ενώ το είδος διαδόθηκε και στο λατινόφωνο κόσμο μέσα από τη μετάφραση και την προσαρμογή των θεμάτων της στα έργα των Ρωμαίων ποιητών.  

       Οι πολυάριθμες επεξεργασίες των θεμάτων της αρχαίας τραγωδίας που επιχειρήθηκαν ως σήμερα αποδεικνύουν τη δυναμικότητά τους. Πρόκειται για θέματα διαχρονικά, σχετικά με βασικά προβλήματα και συγκινήσεις του ανθρώπου. Σπουδαίοι στοχαστές έβρισκαν στις αρχαίες τραγωδίες αστείρευτη πηγή σκέψεων για τη μοίρα του ανθρώπου, τη φύση της τέχνης, τη σύγκρουση των αντιθέτων. Θεατρικές προσαρμογές ή μεταγραφές των τραγικών έργων σε νέα έργα ή όπερες έχουμε από το 16ο και 17ο αι., ενώ το 19ο και τον 20ό αι. αναβιώνει η τραγωδία σε συνδυασμό με τη φιλολογική έρευνα σε πανεπιστημιακούς κύκλους. Παραστάσεις κλασικών τραγωδιών δίνονται με επιτυχία στα σύγχρονα θέατρα από αξιόλογους σκηνοθέτες, όχι μόνο εντός, αλλά και εκτός Ελλάδας.

       Σε όλες τις περιπτώσεις η λογοτεχνική μορφή του τραγικού είδους έμεινε σε γενικές γραμμές ίδια, όπως ακριβώς και το πνεύμα που τη ζωντάνευε. Σήμερα, σε όλο σχεδόν τον κόσμο, παίζονται τα έργα του Aισχύλου, του Σοφοκλή και του Eυριπίδη. Eίκοσι πέντε αιώνες μετά, αξιόλογοι δημιουργοί εμπνέονται από την αρχαία τραγωδία, συνεχίζουν να γράφουν τραγωδίες και να δανείζονται από τους Έλληνες τους τίτλους, τα θέματα, τις υποθέσεις και τα πρόσωπα. Βέβαια, στα έργα αυτά δε βρίσκουμε τους εκφραστικούς τρόπους και την ιδιότυπη δομή της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας. Ωστόσο, η αναβίωση της τραγωδίας με οποιαδήποτε μορφή και η αναμφισβήτητη επικαιρότητά της αποδεικνύουν ότι αυτή αποτελεί εξαίρετο δημιούργημα του ανθρώπινου πνεύματος.  

       Στο παρακάτω βίντεο μπορείτε να παρακολουθήσετε την τραγωδία "Μήδεια" του Ευριπίδη από την ισπανική θεατρική ομάδα Ditirambo του εκπαιδευτικού οργανισμού δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης IES Cencibel. Μην σας ξενίζει η άγνωστη - σε πολλούς από εσάς - γλώσσα. Παρατηρήστε τα σκηνικά, τη μουσική επένδυση και τη σκευή των υποκριτών και δώστε προσοχή στις εκφράσεις, τις κινήσεις, τον τρόπο ομιλίας και γενικώς την ερμηνεία των ηθοποιών. Είναι αρκετά για να νιώσετε κι εσείς τον ἔλεο και τον φόβο, περιμένοντας την κάθαρσιν στο τέλος του έργου. Άλλωστε, η ιστορία της Μήδειας σας είναι γνωστή. Ησυχία, λοιπόν... Η παράσταση αρχίζει!

Η μάχη στις Κυνός Κεφαλές - Ψηφιακή αναπαράσταση

Μετά το τέλος του Β' Καρχηδονιακού πολέμου η Ρώμη παρεμβαίνει στις υποθέσεις και τα προβλήματα του ελληνιστικού κόσμου. Οι μόνοι αξιόλογοι ηγέτες που είχε να αντιπαραθέσει ο Ελληνισμός απέναντι στη Ρώμη ήταν: ο Φίλιππος Ε΄ ο βασιλιάς της Μακεδονίας, στην κυρίως Ελλάδα και ο Αντίοχος Γ', ο βασιλιάς της Συρίας, στον ασιατικό χώρο.

Την εποχή αυτή οι Έλληνες παρουσιάζονται διαιρεμένοι και αποδυναμωμένοι. Το κέντρο βάρους του ελληνισμού έχει μεταφερθεί ανατολικότερα, ενώ ένα μεγάλο μέρος του ανδρικού κυρίως πληθυσμού έχει μεταναστεύσει. Στο λιμάνι του Πειραιά έφθαναν όλο και λιγότερα εμπορικά πλοία. Τα γεγονότα του Αννιβαϊκού πολέμου (218-202 π.Χ.), που συντάραξαν την ιταλική χερσόνησο, δεν προκάλεσαν ιδιαίτερη αίσθηση στην Ελλάδα. Κάποιοι όμως διέβλεπαν τον κίνδυνο από τη συνεχή άνοδο της Ρώμης. Ο Αγέλαος ο Αιτωλός μίλησε για σύννεφα που συσσωρεύονταν στη Δύση και απειλούσαν την Ελλάδα. Οι μόνες δυνάμεις που μπορούσαν να προβάλουν αντίσταση στον ρωμαϊκό επεκτατισμό ήταν η Μακεδονία και οι δύο Συμπολιτείες.

Η κατάσταση που παρουσιαζόταν στην Ελλάδα ήταν ευνοϊκή για τα σχέδια των Ρωμαίων. Οι ίδιοι εφάρμοσαν πολύ αποτελεσματικά την πολιτική του «διαίρει και βασίλευε». Πέτυχαν εύκολα να επεμβαίνουν στις υποθέσεις των Ελλήνων και να τους κρατούν αποδυναμωμένους.

Έτσι, όταν δημιουργήθηκε ένας συνασπισμός εναντίον του Φιλίππου Ε’ της Μακεδονίας, οι Ρωμαίοι έσπευσαν να προσφέρουν τη βοήθειά τους. Ο Ρωμαίος στρατηγός Φλαμινίνος, υποστηριζόμενος και από τις δυνάμεις της Αιτωλικής συμπολιτείας, κατάφερε να νικήσει τον Φίλιππο στη θέση Κυνός Κεφαλές της Θεσσαλίας (197 π.Χ.). Η Μακεδονία απώλεσε σημαντικές κτήσεις στην Ιλλυρία και τον Ελλήσποντο, ενώ παράλληλα αναγκάστηκε να πληρώσει πολεμική αποζημίωση και να αναγνωρίσει την ελευθερία των πόλεων κι των Συμπολιτειών. Τον επόμενο χρόνο ο Φλαμινίνος στη διάρκεια των Ισθμίων διακήρυξε υπό τις επευφημίες των παρευρισκομένων την ανεξαρτησία των ελληνικών πόλεων. Ήταν η αποτελεσματικότερη πολιτική πράξη που εξυπηρετούσε εκείνη τη στιγμή τα ρωμαϊκά σχέδια.

Το βίντεο που ακολουθεί αποτελεί ψηφιακή αναπαράσταση της μάχης μεταξύ Μακεδόνων και Ρωμαίων στις Κυνός Κεφαλές και βασίζεται στην ιστορική αφήγηση του Πολύβιου του Μεγαλοπολίτη (Ἱστορίαι, βιβλίο 18, 24-27). 

Ο συμβολισμός στις τέχνες

      Ο συμβολισμός είναι ένα καλλιτεχνικό ρεύμα, γαλλικής, βελγικής και ρωσικής προέλευσης, που αναπτύχθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα στην ποίηση και στις άλλες τέχνες. Η ονομασία «συμβολισμός» προέρχεται από τη συχνή και ιδιόμορφη χρήση των συμβόλων, στην οποία πιστεύουν ιδιαίτερα οι εκπρόσωποι του κινήματος. Ωστόσο, δε θα πρέπει να συγχέουμε την ευρύτερη έννοια του συμβόλου και του συμβολισμού με το συγκεκριμένο κίνημα: σύμβολα και συμβολισμοί κάθε είδους υπάρχουν χιλιάδες στην καθημερινή μας ζωή, όπως και στην ποίηση όλων των εποχών (π.χ. η σημαία είναι ένα σύμβολο, το περιστέρι συμβολίζει την ειρήνη). Για τους εκπροσώπους του ρεύματος ο συμβολισμός είναι κάτι πιο ειδικό και συγκεκριμένο. 
       Το Σεπτέμβριο του 1886, ο Γάλλος ποιητής Jean Μοréas (πρόκειται για τον ελληνικής καταγωγής Ιωάννη Παπαδιαμαντόπουλο), δημοσίευσε το μανιφέστο του συμβολισμού στην παρισινή εφημερίδα Le Figaro. Αυτή ήταν η επίσημη εμφάνιση της νέας λογοτεχνικής σχολής, που θα κυριαρχήσει στη γαλλική ποίηση ως και τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα.

       Ο γαλλικός συμβολισμός γεννήθηκε ως αντίδραση στο ρεαλισμό και το νατουραλισμό. Οι ρίζες του κινήματος εντοπίζονται το 1857 στα Άνθη του Κακού του Charles Baudelaire. 

Spleen

Όταν, βαρύς και χαμηλός, ο ουρανός πλακώνει
το πνεύμα που απ'την πλήξη του την τόση αγκομαχάει
και γύρω τον ορίζοντα ολόκληρο τον ζώνει
και φως μουχρό, πιο θλιβερό κι απ'της νυχτός, σκορπάει΄

όταν η γη μια φυλακή λες κι είναι, μουσκεμένη,
όπου η Ελπίδα, φεύγοντας, σαν νυχτερίδα πάει
κι αγγίζει τη φτερούγα της στους τοίχους φοβισμένη
κι απά' σε σαπιοτάβανα την κεφαλή χτυπάει΄

όταν τ'ατέλειωτο η βροχή κλωτόνερό της χύνει,
που σιδερόφραχτη τη γη σαν κάτεργο την δείχτει,
και πλήθος άτιμες, βουβές αράχνες πάει και στήνει
βαθιά μες στο κεφάλι μας το δολερό του δίχτυ,

άξαφνα τότε ακούγονται καμπάνες φρενιασμένες,
που το φριχτό τους ουρλιαχτό στους ουρανούς σκορπάνε
καθώς ψυχές που τριγυρνούν απάτριδες,χαμένες,
κι αρχίζουνε θρηνητικά, με πείσμα, να βογκάνε.

Και κάποια, δίχως μουσική, νεκρών πολλών κηδεία
περνά από την ψυχή μου. Κλαίει για ελπίδα νικημένη
και στο σκυφτό κρανίο μου καρφώνει η Αγωνία
δεσποτική τη μαύρη της σημαία λυσσασμένη.

          Προδρομική μορφή του συμβολισμού θεωρείται και ο Αμερικανός Edgar Allan Poe. Στη Γαλλία, ο συμβολισμός συνδέθηκε αρκετά στενά με τους λεγόμενους «ποιητές της παρακμής» (decadents), όπως τον Arthur Rimbaud, τον Paul Verlain και το Stephan Mallarmé, ενώ αργότερα σπουδαίοι συμβολιστές ποιητές υπήρξαν ο Paul Claudel και ο Paul Valéry. Εξάλλου, εκτός Γαλλίας, ο συμβολισμός επηρέασε πολλούς ποιητές, μεταξύ των οποίων τους Rainer Maria Rilke και Stefan George στο γερμανόφωνο χώρο, τους W. Β. Yeats, Τ. Ε. Hulme, Ezra Pound και Τ. S. Eliot στον αγγλόφωνο χώρο και το Federico Garcia Lorca στην Ισπανία. 

Paul Verlain, «Ξεχασμένοι σκοποί»

Μετάφραση: Αλέξανδρος Μπάρας

Μου κλαίει ψιχάλα στην καρδιά
καθώς στην πόλη σιγοβρέχει.
Τι να’ ναι τούτη η ανημποριά
που μου ναρκώνει την καρδιά;

Γλυκό τραγούδι της βροχής
στις στέγες πάνω και στο χώμα.
Στη στεναχώρια μιας ψυχής
ω εσύ τραγούδι της βροχής!

Κάτι θρηνεί χωρίς αιτία
στην καρδιά τούτη που λιγώνει.
Πως έτσι; Καμιά προδοσία;
Η θλίψη αυτή δεν έχει αιτία.

Και είν’ ο μεγάλος πόνος ίσως
το να μην ξέρω γιατί μόνος,
χωρίς αγάπη, δίχως μίσος,
μέσα μου υπάρχει τόσος πόνος.

        Για το συμβολιστή ποιητή, η πραγματικότητα που αντιλαμβανόμαστε με τις αισθήσεις μας, δηλαδή ο εξωτερικός κόσμος, δεν έχει κανένα ποιητικό ενδιαφέρον. Ωστόσο, τα πράγματα αυτού του κόσμου η ποίηση μπορεί να τα χρησιμοποιήσει ως διαμεσολαβητές, ως σύμβολα, για να φτάσει στο αληθινό της αντικείμενο: στην έκφραση ιδεών, ψυχικών ή νοητικών καταστάσεων, συναισθημάτων κτλ.· ή, μ' άλλα λόγια, στο ασυνείδητο και στο μυστήριο του εσωτερικού μας κόσμου. Με βάση αυτή τη γενική αρχή, τα χαρακτηριστικά της συμβολιστικής ποίησης μπορούν να καθοριστούν ως εξής:

• η προσπάθεια απόδοσης των ψυχικών καταστάσεων με τρόπο έμμεσο και συμβολικό, δηλαδή μέσα από τη χρήση των συμβόλων· αυτή η προσπάθεια οδηγεί σε μια υπαινικτική και υποβλητική χρήση της γλώσσας, σε συνδυασμό με μια διαισθητική σύλληψη των πραγμάτων και μιαν αφθονία εικόνων και μεταφορών (όλα αυτά τα στοιχεία μαζί κάνουν ασφαλώς το ποίημα πιο δυσνόητο)
• η αποφυγή της σαφήνειας και η προσπάθεια για τη δημιουργία ενός κλίματος ρευστού, συγκεχυμένου, ασαφούς και θολού, που συνυπάρχει με μια διάθεση ρεμβασμού, μελαγχολίας και ονειροπόλησης
• η έντονη πνευματικότητα, ο ιδεαλισμός και, σε πολλές περιπτώσεις, ο μυστικισμός
• η προσπάθεια να ταυτιστεί η ποίηση με τη μουσική, που εκδηλώνεται με την έντονη μουσικότητα και τον υποβλητικό χαρακτήρα του στίχου (απευθύνεται ταυτόχρονα στην ακοή και στο συναίσθημα)
• οι πολλές τεχνικές, μορφολογικές και εκφραστικές καινοτομίες: χαλαρή ομοιοκαταληξία, ανομοιοκατάληκτος ή ελεύθερος στίχος, πολλά και πρωτότυπα σχήματα λόγου, ιδιόρρυθμη σύνταξη, νέο λεξιλόγιο κτλ.
• ο περιορισμός του νοηματικού περιεχομένου του ποιήματος στο ελάχιστο: η ποίηση απαλλάσσεται από κάθε φιλοσοφικό και ηθικο-διδακτικό στοιχείο, καθώς και από ρητορισμούς ή θέματα του δημόσιου βίου· γίνεται αυτό που θα έπρεπε πάντοτε να είναι, δηλαδή καθαρή ποίηση (poésie pure), γεμάτη μαγεία και γοητεία.

     

      Με λίγα λόγια, ο συμβολισμός φέρνει μια επανάσταση στην ποίηση, τόσο στο περιεχόμενο όσο και στη μορφή: το ποίημα δεν έχει πλέον ως στόχο τη μίμηση της φύσης, του εξωτερικού κόσμου ή της πραγματικότητας αλλά τη δημιουργία ενός άλλου, διαφορετικού, ποιητικού κόσμου· εξάλλου, ως προς τα μορφολογικά ή τα δομικά χαρακτηριστικά, οδηγούμαστε μακριά από κάθε περιορισμό, προς τη διάλυση του ποιήματος.

      Γενικότερα, ο συμβολισμός φέρνει μια νέα άποψη για την ποίηση: τα ποιήματα δε χρησιμεύουν πλέον για να πούμε κάτι για τον κόσμο γύρω μας αλλά γίνονται ένας αυτόνομος κλάδος, ένας κόσμος ξεχωριστός, που διαφέρει από καθετί άλλο και υπάρχει πρώτα για τον εαυτό του. Η άποψη που έχουμε σήμερα για την τέχνη δε διαφέρει και πολύ από αυτήν.
        Τέλος, είναι ιδιαίτερα σημαντικό ότι οι καινοτομίες του συμβολισμού λειτούργησαν ως πρώτο βήμα για να ξεφύγουμε από την παραδοσιακή και να πορευθούμε προς τη νεοτερική ποίηση. Ακόμη και το γεγονός ότι με το συμβολισμό το ποίημα αρχίζει να γίνεται δυσπρόσιτο ή και ακατανόητο, ακόμη και αυτό μας φέρνει πιο κοντά στο μοντερνισμό, που ως βασικό του χαρακτηριστικό έχει ακριβώς αυτή την ερμητικότητα, αυτή τη δυσκολία στην προσέγγιση.
        Οι αυθεντικοί συμβολιστές στη χώρα μας είναι ελάχιστοι και αξίζει ίσως να αναφέρουμε τους Γιάννη Καμπύση, Σπήλιο Πασαγιάννη και Κωνσταντίνο Χατζόπουλο. Ο τελευταίος είναι και ο μόνος που προσπάθησε να εφαρμόσει το συμβολισμό στην πεζογραφία, στο μυθιστόρημά του Το φθινόπωρο (1917).
     Πέρα όμως από τους παραπάνω, συμβολιστικά στοιχεία ή επιρροές μπορούμε να εντοπίσουμε σε πολλούς ακόμη ποιητές, όχι μόνο στις αρχές του αιώνα μας αλλά και αργότερα· χαρακτηριστικά αναφέρουμε τους Λορέντζο Μαβίλη, Ιωάννη Γρυπάρη, Λάμπρο Πορφύρα, Κωστή Παλαμά, Κ. Π. Καβάφη, Μιλτιάδη Μαλακάση, Ζαχαρία Παπαντωνίου, Απόστολο Μελαχροινό κ.ά. 

Κωνσταντίνος Χατζόπουλος, Ήρθες

Ήρθες· και η μέρα ήταν χλωμή
και ήταν κρύο -
ήρθες, μα με απλωμένα τα πανιά
έμενε το πλοίο.

Ήρθες·
και τα πουλιά καθίσαν στα κλαδιά
και κελαηδούσαν,
και τα παράθυρα ήταν ανοιχτά
κι άνθη σκορπούσαν.

Ήρθες·
αλλά τα φύλλα στα κλαδιά
ήταν μαδημένα
και ήταν τα σύννεφα σταχτιά
και κρεμασμένα.

Κι ήταν η θάλασσα χλωμή
και ήτανε κρύο·
κι όλοι κοιτάζανε χλωμοί
που με απλωμένα τα πανιά
έμενε το πλοίο. 

Ιωάννης Γρυπάρης, Εστιάδες

Βαθιά άκραχτα μεσάνυχτα, τρισκότεινοι ουρανοί
πάν' απ' την πολιτεία την κοιμισμένη·
κι άξαφνα σέρνει του Κακού το Πνεύμα μια φωνή,
τρόμου φωνή - κι όλοι πετιούνται αλαλιασμένοι.

«Έσβησε η άσβηστη φωτιά!» κι όλοι δρομούν φορά
τυφλοί μέσα στη νύχτα να προφτάσουν,
όχι μ' ελπίδα πως μπορεί να 'ν ψεύτρα η συμφορά,
παρά να δουν τα μάτια τους και τη χορτάσουν. 

Θαρρείς νεκροί κι απάριασαν τα μνήματ' αραχνά,
σύγκαιρα ορθοί για τη στερνή την κρίση,
κι ενώ οι ανέγνωμοι σπαρνούν μες σε κακό βραχνά,
μην τύχει τρέμουνε κανείς και τους ξυπνήσει. 

Μ' ένα πνιχτό μονόχνωτο αναφιλητό σκυφτοί
προς της Εστίας το Ναό τραβούνε,
και μπρος στην Πύλη διάπλατα τη χάλκινη ανοιχτή
ένα τα μύρια γίνουνται μάτια να ιδούνε. 

Και βλέπουν: με της γνώριμης αρχαίας των αρετής
το σχήμα τ' ανωφέλευτο ντυμένες,
στον προδομένο το Βωμόν εμπρός γονυπετείς
τις Εστιάδες, τις σεμνές, μα κολασμένες. 

Το κρίμα τους εστάθηκε μια άβουλη αναμελιά
κι αραθυμιά -σαν της δικής μας νιότης!
μα η Άγια Φωτιά, μια πόσβησε, δεν την ανάβει πλια
ανθρώπινο προσάναμμα ή πυροδότης. 

Κι όσο κι αν με τις φούχτες των σκορπίζουν στα μαλλιά
με συντριβή και με ταπεινοσύνη,
του κάκου! στη χλια χόβολη και μες στη στάχτη πλια
σπίθας ιδέα ούδ' έλπιση δεν έχει μείνει.

Κι είναι γραμμένη του χαμού η Πολιτεία· εχτός
αν, πρι ο καινούριος ο ήλιος ανατείλει,
κάμει το θάμα του ο ουρανός, και στ' άωρα της νυχτός
μακρόθυμος τον κεραυνό του κάτω στείλει. 

Κι αν είν' και πέσει απάνω τους, ας πέσει! όπως ζητά
το δίκιο κι οι Παρθένες το ζητούνε,
που ιδού τις με τα χέρια τους στα ουράνια σηκωτά
και την ψυχή στα μάτια τους τον προσκαλούνε.

 ..............................................................................
Τάχα το θάμα κι έγινε; Πες μου το να σ' το πω,
γνώμη άβουλη, γνώμη άδικη μιας νιότης
σαν τη δικιά μας, πόσβησεν έτσι χωρίς σκοπό
κι ακόμα ζει και ζένεται - με το σκοπό της!

        Βασικοί εκπρόσωποι του συμβολισμού στις εικαστικές τέχνες ήταν ο  Gustave Moreau και ο Gustav Klimt. Ο Moreau δέχτηκε επιρροές από την ιταλική Αναγέννηση και τον εξωτισμό. Άντλησε τα θέματά του κυρίως από το χώρο της μυθολογίας και αποτέλεσε σημείο αναφοράς για όλους τους μεταγενέστερους συμβολιστές καλλιτέχνες, όχι μόνο στις εικαστικές τέχνες, αλλά και στη λογοτεχνία.

Oedipus and the Sphinx (1864)

Europa and the Bull (1869)

The Sacred Elephant (Péri) (1885)

Hesiod and the Muse (1891)

         Ο Gustav Klimt έγινε αρχικά γνωστός μέσα από τα διακοσμητικά έργα που φιλοτέχνησε μαζί με τον αδελφό του, Ερνστ Κλιμτ, και τον Φραντς Ματς. Τα πρώιμα έργα του υπήρξαν περισσότερο συμβατικά. Ξεχωρίζουν ιδιαίτερα τα έργα της λεγόμενης "χρυσής περιόδου", χαρακτηριστικό της οποίας υπήρξε η αφθονία του χρυσού ως διακοσμητικό στοιχείο. Τέλος, ο Klimt επηρεάζεται από την ιαπωνική τέχνη. Γενικώς, ο ζωγράφος συνδύασε στοιχεία του συμβολισμού και της Αρ Νουβό, με παράλληλες επιρροές από την αρχαία ελληνική, μυκηναϊκή και αιγυπτιακή αγγειογραφία. 

Το φιλί (1907-1908)

Ιουδήθ 1 (1901)

Η βαρώνη Elisabeth Bachofen-Echt (1914-1916)

Οι φίλες (1916-1917)

         Η αισθητική του συμβολισμού φαίνεται ότι επηρέασε ιδιαίτερα τον Claude Debussy. Συνθέσεις όπως "Πέντε ποιήματα του Charles Baudelaire", διάφορες μελοποιήσεις ποιημάτων του Verlai, η όπερα "Πελλέας και Μελισσάνθη" σε λιμπρέττο του Maurice Maeterlinck και οι ημιτελείς συνθέσεις του που βασίζονται σε δύο διηγήματα του Poe, "Ο διάβολος στου καμπαναριό" και "Η πτώση του οίκου των Άσερ" μαρτυρούν ότι ο Debussy είχε επηρεαστεί βαθύτατα από το συμβολιστικό κίνημα. Το πιο γνωστό του έργο, "Πρελούδιο στο απόγευμα ενός φαύνου" αντελί την έμπνεσυή του από το ποίημα του Mallarmé "Το απόγευμα ενός φαύνου".